فاسد و تن‌آسان و درباريان و خواجه‌سرايان او نه تنها در فكر مردم نبودند بلكه بعاقبت كار خود نيز نمىانديشيدند . فساد شاه سلطان حسين و زمامداران دولت او سبب گرديد كه دولت صفويه ، به سهولت ، به دست متجاوزين افغانى سقوط كند . بازارها : در دورهء صفويه ، از بركت امنيت و آرامش نسبى ، بازارهاى مختلف رونق و شكفتگى شايانى كسب كرد . اهم بازارهاى آن دوره كه تاكنون بعضى از آنها داير است ، عبارتند از : « بازار بوريابافها ( تعمير در زمان شاه اسمعيل ) ، بازارچهء آقا ، بازار در تالار يا نيم‌آور ، بازار گلشن ، بازار دروازهء اشرف ، بازار منجم‌باشى ، قيصريه ( شاه عباس كبير ) بازار دار الشفا ، بازار قنادها ، بازار كلاهدوزها ، بازار متقال‌فروشها ، بازار چيت‌سازها ، بازار زرگرها ، بازار تفنگ - سازها و چخماق‌سازها ( شمشيرگرها ) ، بازار تركش‌دوزها ، بازار زين‌سازها ، بازار قلم‌زنها و قنديل‌سازها و قنادها ، بازار آهنگران ، بازار لوافها ( در اين بازار وسايل كاروانيان تهيه مىشد ) ، بازار كفشدوزها ، بازار رنگرزها ، بازار ريخته‌گرها ( اين بازار اختصاصا زنگهاى مختلف شتران كاروانها را مىساخت و استادان زبردست ، فلزات را از جهت تشخيص الحان موسيقى ، مورد توجه قرار مىدادند ) ، بازار شاهى ( بازارچهء بلند ) ، بازار عليقلى آقا ، بازار مقصود بيگ ، بازار ريسمان و بازار حبيب اللّه خان و غيره و غيره [ از گنجينهء آثار ملى ، بهشتان ص 46 ] . شاردن از بازار صندوق‌سازها ، بازار سراجان ، بازار نختابان ، رستهء خراطان ، بازار ارسىدوزان ، بازار قلابدوزان ، بازار نقده‌دوزان ( كه زر و سيم را روى لباس مىدوزند ) ، بازار چپق‌سازان ، بازار تيروكمان‌فروشان ، بازار كلاهدوزان ، بازار لندنىفروشان ( مقصود ماهوت‌فروشان است ) ، بازار شمشيرسازان ، بازار ساغرىفروشان ، زرگران و جواهرفروشان ، آيينه‌سازان ، خرازىفروشان و بالاخره از 241 بازار در اصفهان نام مىبرد [ سفرنامهء شاردن ، ج 7 ، ص 182 و 114 ] . » « 1 » سياست اقتصادى شاه عباس اول و جانشينان او « از لحاظ سياست داخلى ، شاه عباس مىكوشيد نيروهاى توليدى نواحى مركزى ايران را افزايش دهد و آنها را بوسيلهء بهره‌كشى و استثمار شديد كشورهاى مسخر شده ، ثروتمند سازد . مثلا شاه پس از فتح شيروان ، به زحمت ، از منطقهء ويران شدهء شيروان ، 30 هزار تومان گردآورد . شاه در عين‌حال پس از اين‌كه در سال 1021 هجرى به اصفهان بازگشت ، مردم آن شهر را براى مدت سه سال ، از پرداخت عوارض به مبلغ 15 هزار تومان معاف نمود . در عراق عجم يعنى ناحيهء مركزى ايران ، ماليات بر دامها ( چوپان‌بگى ) كه بار سنگينى بر دوش رعايا بود لغو شد . ميزان ماليات كه در فاصلهء سالهاى 978 و 988 هجرى افزايش يافته بود ، تا حد سابق ، تقليل يافت . در عين‌حال كه خزانهء مركزى از اكناف كشور پولها را به صورت ماليات جذب مىكرد ، اقتصاد آن نقاط رو به انحطاط مىرفت . جنگها و بهره‌كشى از ممالك مسخره نه تنها خزانهء شاهى بلكه بزرگان فئودال را نيز ثروتمند مىساخت . اللّه قلىبيگ قاجار ، قورچىباشى ، از محل غنايم 20 هزار تومان به كف آورد .

--> ( 1 ) . سياست و اقتصاد صفوى ، پيشين . ص 152 - 151 .